G a l e r i a   B e l l o t t o
S T A N I S Ł A W   F I L I P C Z U K
- rysunek srebrem i złotem -





Ołówek metalowy znany był już starożytnym. Według informacji Pliniusza już uczniowie greckiego malarza Parrazjosa rysowali metalowym stylusem. Zaostrzony pręcik wykonany był z ołowiu, srebra lub złota. W średniowieczu srebrny stylus stał się narzędziem nieodzownym. Przy użyciu stylusa ołowiowego pracowano na pergaminie werniksowanym, używając zaś stylusa srebrnego lub złotego - pokrywano podłoże zaprawą. Skrybowie i miniaturzyści wprowadzili w praktykę przygotowywanie papieru w sposób podobny jak pergamin czyniąc go podatnymi na rysowanie twardym metalowym stylusem.

Opis procesu przygotowania podłoża i rysowania stylusem przekazał Cennino Cennini w kilku miejscach swojego traktatu "Il libro dell arte" (1390). Z tego też czasu zachowały się rysunki, szkice i notatki Filippo Lipiego i Verrocchia. Włochom XIV i XV stulecia służył w rysowaniu stylus srebrny. Wielcy i mali artyści, wszyscy, używali go aż po 1500 rok. Czasami tylko przygotowawczo do rysunku piórem; niekiedy jednak jako finalne dzieło. Wśród wybitnych mistrzów stylusa wyróżniało się trzech uczniów Verrocchia: Lorenzo di Credi, Leonardo da Vinci i Perugino. W tej trudnej technice zasłynął również Rafael stosujący z powodzeniem kolorowe grunty upodabniające papierowe podłoża do pergaminu. Od początku XV stulecia duże powodzenie technika ta znalazła na północ od Alp, u Niderlandczyków i wśród artystów niemieckich. Odpowiadała bowiem, tak istotnej tutaj, potrzebie precyzyjnych przedstawień. Można powiedzieć, że wiek XV i XVI to czas największej popularności techniki "srebrnego rylca". Mistrzowsko posługiwali się nią Holbein Starszy, Hans Baldung, Lucas Cranach i inni. Albrecht Dürer podniósł technikę rysunku srebrem na szczyty. Z końcem XVI i początkiem XVII wieku widoczny jest spadek zainteresowania tą techniką (wypartą przez grafit), jakkolwiek utrzymuje się ona jeszcze wśród wykonawców miniatur oraz złotników.

Poza miniaturą omawiana technika była stosowana rzadko i dopiero w XIX wieku przypomnieli ją na krótko prerafaelici oraz artyści końca XIX wieku, m.in. Alphonse Legros. A w pierwszej połowie XX wieku Otto Dix. Zachowane rysunki, ołówki metalowe oraz przekazy źródłowe dowodzą, że stosowano do wykonania stylusów złoto, srebro, ołów i miedź. Najpopularniejszy był jednak srebrny rylec pozostawiający połyskliwą linię dającą największą przejrzystość. Wiadomo też, że linia ta nie wymaga żadnych utrwaleń, odporna jest bowiem na działanie światła. Rysunki srebrem i złotem trzymają się dobrze podłoża ulegając tylko z czasem swoistej patynie (srebro nabiera odcieni sepii, złoto lekko zielenieje) nadającej rysunkom głębi i szlachetności. Dawnym mistrzom znane były te zmiany barw i wykorzystywali je do określonych efektów. Technika "srebrnego i złotego stylusa" należy do najtrudniejszych. Nie dopuszczając najmniejszych korekt wymaga od artysty niezwykłej pewności i sprawności ręki. Linia w rysunku srebrem jest cienka i subtelna. Nie posiada tej elastyczności i nasycenia tonu co rysunek tuszem czy zwykłym ołówkiem. Należy postępować podobnie jak przy grawerowaniu lub suchej igle.

Po srebrny i złoty kilkanaście lat temu odważył się sięgnąć Stanisław Filipczuk. Ma za sobą już setki studiów i własnych li tylko małych i większych odkryć w tej jakże szlachetnej i hermetycznej technice. Rysunki Filipczuka różnią się zasadniczo od rysunków mistrzów renesansu. Dawne rysunki srebrem traktowano linearnie, kreska ich była ostra i silna. Efekt ich był zdecydowanie graficzny. Rysunki Filipczuka są natomiast bardzo malarskie. To jest już swoiście pojęte malarstwo na papierze. Z mocno zaznaczoną perspektywą powietrzną uzyskaną przez subtelne stopniowanie waloru aż do zanikającego sfumato. Trudno uwierzyć, że ten ulotny, miękki walorowo, mistrzowski pejzaż z niezwykłym - niespotykanym dotąd nigdzie światłem, powstał z nałożenia na siebie ostrych metalicznych kresek. Rysunki te, kontynuując znakomitą tradycję tworzą nowe zjawisko, nowy bardzo indywidualny obszar poszukiwań. Filipczuk jest, bodajże, jedynym współczesnym twórcą zajmującym się tą techniką


Irena Klisowska

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
G a l e r i a   B e l l o t t o
zaprasza codziennie od 10 do 19

witryna   kronika wystaw   artyści   dzisiaj   zakupy  

Galeria Bellotto
Krakowskie Przedmieście 79, 00-079 Warszawa
tel./fax (0-22) 826 85 92
galeria@bellotto.pl